Geográfalaš hámit

Go mii hállat eatnamiid ja riikkaid birra, de mii smiehttat mo diet eana lea. Leat go dat duolba eatnamat, vai leat go doppe ollu várit. Maiddái rittut muitalit mo eana lea. Ovadamearkka dihte leat Norggas ollu vuonat ja sullot. Go mii smiehttat Sámi eatnama birra, de sáhttit dadjat ahte Sámis leat ollu duoddarat, oalle alla várit ja maiddái vuonat.

Geográfalaš hámiid maid mii gávdnat ovtta eatnamis dahje riikkas, sáhttit juohkit stuorra hámiide ja smávva hámiide.

Stuorra hámit

Dan oasi mii deavivada mearain, mii gohčodit riddun. Norgga rittus leat ollu vuonat. Buot riddofykkain leat vuonat Norggas. Olggobealde rittu gávdnat mii fas sulluuid, smávit sulluuid ja báktesulluuid. Siseatnamis gávdnat mii fas stuorra vuvddiid, jávrriid, duoddariiđ ja jogaid.

Vuotna ja jiehkki.

Njárga ja sáttoǧáddi

Smávva hámit

Stuorra hámiin sáhttit fuomašit ollu smávva hámiid. Muhto ollu eará hámiide maid oađidnit, fertet geavahit eará sániid. Dákŋár sáni leat smávva hámit. Go mii vuolgit maŋŋáž veaháš meahccái, de sáhttit vázžit bálgá mielde dievá badjel, rasttildit ovtta jogaža, ja de soaitit joavdat ovtta ládđo lusa. Dievás sáhttit oaidnit viesuid, dáluid, gusaid mat guhtot gittiin, ja bohccuid mat guhtot jogasgáttiin. Sániid, nugo bálggis, dievvá, jogas, láttu, viessu, šibitdállu, gietti, kájá, gohčodit mii geográfalaš smávva hápmin.

Jeaggi

Smávvahámit

Bálgis

Láttu

Mihttolávva

Nugo diehtit, de lea kárta sakka unni-duvvon duohtavuoda ektui. Juohke kárttas lea mihttolávva mii muitala man ollu lea unniduvvon duohtavuoda ektui. Mii fertet diehtit mii mihttolávva lea. Kárttas čájehuvvo mihttolávva vuo-limuččas. Ovdamearkka dihte ná:

Mihttolávva 1 : 15 000 000
1 cm kárttas = 150 km luonddus

Dábálaš mátkekárttas oaidnit maiddái mihttoláva almuhuvvon ná: Mihtto-lávva 1:50 000. Dát muitala ahte 1 cm kárttas lea 50 000 cm luond-dus. Jus dán rehkenastit mehterin, de šaddá dát 1 cm kárttas 500 mehcera luond-dus. Dát miht-tolávva lea dábáleamos buot mátke-kárttain maid mii geavahit go meahcis vádjolit. Nuppi siiddus mii bargat vea-háš dánna kárttain vai oahpásmuvvat dákkár kárttaide.

Mihttolávva muitala man ollu kárta lea unniduvvon duohtavuoda ektui.

Mihtidit kártatas

Dás oainnát kártta mas lea mihttolávva 1:50 000. Mihttolávva dás muitala ahte 1 cm kárt tas lea 500 mehte-ra duoh-tavuođas, dahje luonddu s.

Muhtin manát leat vuol-gimin skuvlamátkái Ruoššajáv rái. Si i áigot idjedit doppe ja si man-net vácci biilageainnus Kentánis. Okta sierra joavku sis áigot dan seammás finadit Iešvári alde, ja de mannat Ruoššajáv rái duoddara mielde davás.

Mo galgá gávnna hit man guhkki lea Kentánis Ruoššajávri? Man olu guhkki šaddet sii vázzit geat áigot Iešvári alde fi thnat ja de easkka mannat Ruoššajáv rái?

Gávnna vel ieš kárt tas eará sajiid maid gaskka háliidat iskat.

Piera ja Márjá murjemin

– Piera, Piera, vuolgu dal murjet! Eadni logai dán jagi leat ollu jonat ja sarrihat meahcis, dadjá Márjá Pirii. Soai leaba jođus ruoktot skuvllas.

– Hmm.. diet gal heive, vástidii Piera ilus. – Muhto mun ferteb vuos bihtáid bargat. Mis lea skuvllas dál kártta birra, ja mis leat ollu bihtát maid galgat ihttážiid bargat!

– Juo, mus leat maid bihtát. Galláigge don leat geargan? jearai Márjá.

– Jáhkán diimmu geažes gal, muhto ferteb borastit vel, jus moai vulge viđa áigge?

– Juo, dat gal heive, dalle moai oaidnaletne min geahčen viđa áigge! logai Márjá ja vázilii ruoktot guvlui. Márjá orui meahcebealde veaháš guhkkelis go Piera. Márijjá stobu rájes álgii stuorra vuovdi, ja doppe ledje ollu sajit gos lávejit buorit muorjesajit.

Márjá lei juo čohkkámin vearánda alde go Piera bođii vuoji sihkkeliiguin.
– Don leat juo gearggus? modđaj Piera Márjái. – Dus lea duodáid mielle murjet odne?
– De lea, mu mielas lea varas jokjameastu nu njálggat varas láibái. Áhčči lea justa láibumin dál! Vuolgu dal! dadjai Márjá.

Soai manaiga meahccái njolgelávkái bálgá mieldde mii das stobu luhtte vulggii. Goapásge vel spánnja gieđas. Soai vácciiga muhtin áigge ja geahčiiga bovnnas bovdnii, muhto eai orron ollu muorjjit.

– Moai manne erat dan bálgás. Mun jáhkán duobbelis leat eambbo jonat go dás, logai Márjá.

Dalle soai earráneiggga eret bálgás ja manai-ga siskeli vuovdái. Soai vácciiga bovnnas bovdnii, muhto eaba gávdnan ollu murjjiid gostege. Ja manaiiga ain siskelebbi meahccái ja ozaiga murjjiid.

– Hei Piera, čurvii Márjá. – Boađe deike, dáppe leat ollu muorjjit!

Márjá viegai bovnnas bovdnii ja čájehii Pirii daid ollu jonáid. Son lei nu ilus go viimmat gávnnaiga murjjiid. Piera ja Márjá čokkkiiga ángirit, go dás lei nu álki čoaggit, eaba dárbbašan vázzit ja ođcat. Ii leange guhká ovdal go goappášat spánnjat ledje dievvan.

– Gal dás lei somá čoaggit, dajai Márjá, moddjái vel. – Livččiime galgan váldit nuppi spánnja vel mielde!
– Livččiime galgan, vástidii Piera. – Muhto dás lea doarvái. Moai han sáhtte fas finadit eará háve. Dál moai gal njulgejietne ruoktot!

Piera ja Márjá vácciiga vuovddis, ja soai vácciiga. Ja eaba joavdan bálgá ala maid leigga guoddán. – Gáttátgo moai letne láhppon? jearalii Márjá Pieras. Márjá jietna measta doarggistii. – Hmmm... ii livčče gal galgan leat ná guhkkki gal báigái, logai Piera, ja lasihii: – Ja dál han vel lea obbadálki, moai ean oainne gos beaivvás ge lea!! Dál lea diibmu guhtta, ja dalle lea beaivvás oarjin, čilggi Piera.

Márjá ja Piera čokkkiiga ja vikkaiiga guldalit jieinaid márkanis, muhto eaba gullan maidege. Ii gulluon ii fal ii mihkkege!
– Mun gal jáhkán ahte bálggis lea duon guovllus, logai Márjá ja čujuhi.

– Moai sáhtte geahččalit, gal mun ge jåhkán ahte ferte leat dieppe guovllus, miedihii Piera.

Dalle soai fas vázzileigga, muhto ii mihk-kege bálgáid boahțán sudno ovdii. Muhtin áigge geažes čurvii Piera: – Geahča, do lea gotkkabeassi!!

– Na maid de jus lea gotkkabeassi? jearralii Má rjá.

– Dalle gal diedán gos máddi lea, vásdiii Piera ilus.

– Manne dalle diedát, ii han dát leat go dábáláš gotkkabeassi? šuohkihii Má rjá.

– Mun lean skuvllas oahppan ahte gotkka-beassi lea álo lulás, beaivváža vuostá! Dalle lea máddi duoppe! Iige diekko gosa moai letne mannamin. De boađe Má rjá! Moai galge vázzit dooĥn vár i vuostá, dalle bohte fas din stobu lahka, dajai Piera ilus.

Dalle go leigga vázzán muhtin áigge, de gávnnaiga fas bálgá ja fas dovddiidiegga. – Vuo i Piera, lihkus ledjet don dien oahppan skuvllas, muđui livččime dál gal duo-daid láhppon meahccái, dajai Má rjá ilu in.

– Gal don ledjet čeahppi Má rjá, go fitnet jo- n aid čoaggimin. Lea duodáid njálgga varas meastu áhči varas láibái, logai eadni, go ledje borramin eahketborramuša gievkka-nis.

– De gal sáhtát giiit gotkkabeasi ahte mis lea varas jokjameastu dál, dajai Má rjá ja álggii mui talit mii lei d áh pá huvvan.