Norgga sámediggi
Norgga sámediggi vuođđuduvvui jagi 1989, ja lea Norgga sápmelaččaid jietnaguoddi dahje orgána. Sámedikki vuođđun lea Sámeláhka § 1–2, mii cealká: Sámi álbmogis galgá leat iežas riikaviidosáš Sámediggi masa sámit leat válljen sámiid.
Sámedikki 39 áirasa válljejuvvojit sámiid gaskkas geat ásset miehtá riikka. Dasto áirasat válljejit gii galgá šaddat presideantan. Son gii oažžu eanemus jienaid, šaddá presideantan. Presideanta gullá dábálaččat dan bellodahkii mii oaččui eanemus jienaid sámediggeválggas.
Sámediggi. Álbmot váljen sámediggeáirasat.
Sámediggeráđdi
Sámediggepresideanta válje áirasiid gaskkas sámediggeráđi miellahtuide. Sii ovttas ásahit sámediggeráđi, ja presideanta lea sin jodiheaddji. Sámediggeráđdi doaibmá Sámedikki ráđđehuvssan.
Sii galget ovddidit sámi servodaga nu mo leat lohpidan jienasteddjiide. Sii galget maid juohkit ruđaid maid Stuorradiggi lea juolludan. Muhtin ruđat mannet dasa ahte sámegiella galgá ovdánit ja bissut. Duojárat ožžot ruhtadoarjaga oahpahit duoji ja duddjot. Lágádusat ožžot ruhtadoarjagiid ráhkadit oahpponeavvuid, nu mo dán girjji. Sámi mediat ožžot ruhtadoarjagiid čuovget sámi ođas-áššiid ja sámepolitihka sámiide ja earáide geat beroštit sámi servodatášíin.
Sámediggeráđdi galgá maid evttohit doarjjaortnegiid njuolggadusaid mat galget duohtan dahkat mearrádusaid maid dievasčoahkkin mearrida. Sin ovddasvástádus lea beaivválaš politiihkalaš doaibma.
Sámediggeráđdi 2013–2017. Gurut bealis Ann-Mari Thomassen, Bjørn Thomas Åhren, presideanta Aili Keskitalo, Henrik Olsen ja Silje Karine Muotka.
Lávdegottit
Sámediggi lea ásahan golbma fágalávdegotti. Dat leat:
- Plána- ja finánsálávdegoddi
- Bajásšaddan-, fuolahus- ja oahppolávdegoddi
- Ealáhus- ja kulturlávdegoddi.
Sámedikki áirasat leat miellahttun ovtta dain fágalávdegottiin. Sii galget meannudit áššiid ja evttohit mearrádusaid Sámedikki dievasčoahkkimii.
Lassin fágalávdegottiide lea Sámedikkis maid dái bearráigeahččanlávdegoddi ja válgalávdegoddi.
Bearráigeahččanlávdegoddi galgá geahččat bearrái ahte ruđat maid Sámediggi juolluda gielddaide ja ásahusaide, geavahuvvojit nu mo Sámediggi lea mearridan.
Válgalávdegoddi galgá gárvánhit ja evttohit mearrádusaid áššiin maid dievasčoahkkin lea sádden lávdegoddái.
Dievasčoahkkin
Dievasčoahkkin lea Sámedikki bajimus orgána ja čoahkkana njellji jahkái.
Dievasčoahkkimis 39 áirasa loahpalaččat mearridit juohke áššis maid sámediggeráđđi ja lávdegotti leat evttohan. Go dievasčoahkkin lea ášši digástallan ja evttohan mo dat šaddá, de sii jiienastit. Eanetlohku mearrida mo ášši loahpalaččat šaddá.
Dievasčoahkkin galgá maid Stuorradikkiin ráđđadallat lágaid ja láhkarievdadušaid ektui mat gusket sámiide ja sámi guovlluide.
Sámedikkis lea hálddahus mas leat sierra bargit. Sámedikki gárdin lea Kárášjogas, muhto muhtin kantuvrrat leat maidđái Guovdageainnus, Unjárggas, Gáivuonas, Romssas, Divtasvuonas ja Snåases.
Dievasčoahkkin
Sámediggeráđin lea Kárášjogas. Dan lea ba Stein Halvorsen ja Christian Sundby hábmen ja dat lei gárvvvis jagi 2000.
Álttá-Guovdageainnu-eanu dulvadeapmi – Sámedikki duogáš
Jagi 1978 mearridii Norgga Stuorradiggi buođđut Álttá-Guovdageainnu-eanu. Čáhcefámu bokte sáhttá buvttadit ollu el-rávnnji olbmuide ja vuovdimassii eará riikkaide. Dat maid ráddehus ii lean muitán, lei jearrat lobi sámiin ja eará olbmuin geat ásset Álttá ja Guovdageainnu guovllus.
Boazosámit geain ledje boazoguohtumat dáin guovllu, luondddugáhttejeaddjit, sámi organisášuvnnaat ja eará berošteadjit vuostálastigohtte garrasit mearrádusa. Muhtimat manne gitta Osloi ja ceggejedje lávuid Stuorradikki olggobeallái.
Doppe sii máŋgga láhkai čájehedje ahte sii eai dohkeket dán mearrádusa ja ahte eiseválddit fertejit jorgalit dán áššis.
Sámit čoahkkanan Stuorradikki olggobeallái. Dán láhkai sii čájehedje eiseválddide ahte sii eai dohkket ahte sámiid jienat ja sin oaivilat eai váldo vuhtii go galget mearridit mo sámi eatnamiid ja čázádagaid hálddašit.
Norgga stuorámus, ja maiddái muhtun olgoriikka áviissat čálle ollu ášši birra. Maiddái TV:s lei muhtin áigge ollu sáhka dán birra.
Ollu olbmot Norggas, ja Eurohpás ledje hirpmástuvvan. Ollu gat eai diehtán nu ollu sámiid birra. Muhtimat doarjugohtte sámiid ja sin rahčamušaid vuosttaldit dán mearrádusa. Dattege eiseválddit buđđo eanu. Muhto ollugat de bohte diehtit ahte ássset sámit Norggas, ja ahte sis lea eará kultuvra, historjá, eallinvuohki ja giella go mudui Norgga álbmogis.
Norgga servodat rievdagodii danne go olmmot ledje oaahppan eambbo, ja jurddašišgohtte eará láhka ja sámiid ja sin vuoigatvuođaid ektui, ja dorjo sin. Sámit ieža maid gáibiditgohtte leat mielde mearrideamen áššin mat guske sidjiide. Danne go odda jurgagat šaddagohtit ja servodat rievdá, de lea muhtimin dárubo odda lágaid ásahit dahje boares lágaid rievdavit. Jagi 1988 dohkkihii Stuorradiggi odda lága mii šattai oassin vuođđolágas. Dat lei sámeláhka.
Sámelágas čuožžu: Grunnlovens § 110a. «Det paaligger Statens Myndigheter at Lægge Forholdene til Rette for at den
samiske Folkegruppe kan sikre og udvikle sit Sprog, sin Kultur og sit Samfundsliv.» Dánne ášahuvvui Sámediggi jagi 1989.
Sámediggi galgá geahččat bearrái ahte sámiit bessed cealkit iežaset oaiviliid ášši-de mat gusket sidjiide ja eará eamiálbmo-giidda.
Gonagas Olav 5. rabai vuosttaš Sámediggi jagi 1989.